วิโมกข์ ๘ (สัมมาสมาธิ)

วิโมกข์ ๘

ภิกษุ ท. ! วิโมกข์แปดเหล่านี้ มีอยู่. แปดเหล่าไหนเล่า? แปดเหล่านี้คือ :-

(๑) ผู้มีรูป (ซึ่งเป็นอารมณ์ของสมาธิ) ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย (อันเป็นสมาธินิมิตเหล่านั้น ) : นี้คือ วิโมกข์ที่หนึ่ง. (ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของนิวรณ์ทั้งหลาย).

(๒) ผู้ไม่มีสัญญาในรูปซึ่งเป็นภายใน (เพื่อเป็นอารมณ์ของสมาธิ) ย่อมเป็นรูปทั้งหลายอันเป็นภายนอก (เพื่อเป็นอารมณ์ของสมาธิ) : นี้คือ วิโมกข์ที่สอง.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของนิวรณ์ทั้งหลาย).

(๓) เป็นผู้น้อมใจ (ไปในรูปนิมิตแห่งสมาธิ) ด้วยความรู้สึกว่า “งาม” เท่านั้น : นี้คือ วิโมกข์ที่สาม.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของนิวรณ์ทั้งหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากการรบกวนของความรู้สึกว่า เป็นปฏิกูลในสิ่งที่เป็นปฎิกูล).

(๔) เพราะก้าวล่วงเสียได้ ซึ่งรูปสัญญาทั้งหลายโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาทั้งหลาย เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาทั้งหลาย เป็นผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ อันมีการทำในใจว่า “อากาศไม่มี ที่สุด” ดังนี้ แล้วแลอยู่ : นี้คือวิโมกข์ที่สี่.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของรูปสัญญา ซึ่งทำความผูกพันอยู่ในรูปทั้งหลาย อันให้เกิดการกระทบกระทั่งกับสิ่งที่เป็นรูปนั่นเอง).

(๕) เพราะก้าวล่วงเสียได้ ซึ่งอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เป็นผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ อันมีการทำในใจว่า “วิญญาณไม่มีที่สุด” ดังนี้ แล้วแลอยู่ : นี้คือ วิโมกข์ที่ห้า. (ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของอากาสานัฐจายตนสัญญา ซึ่งทำความผูกพันอยู่ในอรูปประเภทแรก คืออากาสานัญจายตนะนั่นเอง).

(๖) เพราะก้าวล่วงเสียได้ ซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เป็นผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ อันมีการทำในใจว่า “อะไรๆ ไม่มี” ดังนี้ แล้วแล อยู่ : นี้คือ วิโมกข์ที่หก.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือพ้นจากอิทธิพลของวิญญาณัญจายตนสัญญา ซึ่งทำความผูกพันอยู่ในอรูปประเภทที่สอง คือวิญญาณัญจายตนะนั่นเอง).

(๗) เพราะก้าวล่วงเสียได้ ซึ่งอากิญจัญญายตนะ โดยประการทั้งปวง เป็นผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ แล้วแลอยู่ : นี้คือ วิโมกข์ที่เจ็ด.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือ พ้นจากอิทธิพลของอากิญจัญญายตนสัญญา ซึ่งทำความผูกพันอยู่ในอรูปประเภทที่สาม คืออากิญจัญญายตนะนั่นเอง).

(๘) เพราะก้าวล่วงเสียได้ ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ โดยประการทั้งปวง เป็นผู้เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ แล้วแลอยู่ : นี้คือ วิโมกข์ที่แปด.
(ย่อมมีวิโมกข์ คือ พ้นจากอิทธิพลของเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ซึ่งทำความผูกพันอยู่ในอรูปประเภทที่สี่ คือเนวสัญญานาสัญญายตนะนั่นเอง).
ภิกษุ ท. ! เหล่านี้แล วิโมกข์แปดนั้น.

- อฎฐก.อ ๒๓/๓๑๕/๑๖๓.
อริยสัจจากพระโอษฐ์ ภาค ๒ หน้าที่ ๑๒๙๙